vrikshah satpurushah iva

Learning Objectives

• वृक्षाणां परोपकारितायाः अवगमनं कर्तुम्।
• वृक्षाः सत्पुरुषाः इव इति सुभाषितस्य अर्थं अवगन्तुम्।
• वृक्षाणां महत्त्वं दशपुत्रसमः इति कथनस्य विश्लेषणं कर्तुम्।
• परोपकाराय वृक्षाणां, नदीनां, गवां च योगदानं अवगन्तुम्।
• सुभाषितेषु वृक्षाणां गुणानां प्रतिपादनं ज्ञातुम्।

अध्याय-सारांश

वृक्षाः सत्पुरुषाः इव

• वृक्षाणां परोपकारिता: वृक्षाः स्वयं कष्टं सहन्ति किन्तु अन्येषां कृते छायां, फलानि, पुष्पाणि च यच्छन्ति। अतः ते सत्पुरुषाणां सदृशाः सन्ति।
• सुभाषितम्: 'छायामन्यस्य कुर्वन्ति तिष्ठन्ति स्वयमातपे। फलान्यपि परार्थाय वृक्षाः सत्पुरुषा इव॥' वृक्षाः स्वयं आतपे तिष्ठन्ति किन्तु अन्येषां कृते छायां कुर्वन्ति।

परोपकाराय वृक्षाः

• वृक्षाः परोपकाराय फलन्ति: वृक्षाः परोपकाराय फलानि यच्छन्ति। नद्यः परोपकाराय वहन्ति, गावः दुहन्ति।
• सुभाषितम्: 'परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः परोपकाराय वहन्ति नद्यः। परोपकाराय दुहन्ति गावः परोपकारार्थमिदं शरीरम्॥'

वृक्षाणां महत्त्वम्

• वृक्षाणां महत्त्वं दशपुत्रसमः: एकः वृक्षः दशपुत्रसमः इति वर्ण्यते। वृक्षाः सर्वाधिकः उपकारकाः भवन्ति।
• सुभाषितम्: 'दशकूपसमा वापी दशवापीसमो ह्रदः। दशह्रदसमः पुत्रः दशपुत्रसमो द्रुमः॥'

सुभाषितानि

• वृक्षाणां गुणानां वर्णनम्: 'परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः' इत्यादि सुभाषितानि वृक्षाणां परोपकारितां प्रतिपादयन्ति।
• भावार्थः: वृक्षाः स्वयं न खादन्ति किन्तु अन्येषां कृते फलानि यच्छन्ति।