matruvachya priyam anuyuh

Learning Objectives

• शरीराङ्गानां चर्चायाः अवगमनं कर्तुम्।
• शरीराङ्गानां कार्याणां विश्लेषणं कर्तुम्।
• समानार्थकशब्दानां प्रयोगं सम्यक् ज्ञातुम्।
• मधुराष्टकस्य श्लोकानां स्मरणं पठने च कुशलता प्राप्तुम्।
• शरीराङ्गानां संस्कृतनामानां ज्ञानं वर्धयितुम्।

अध्याय नोट्स

शरीराङ्गानां चर्चाः

• माधवस्य स्वप्नकथायां शरीरस्य विभिन्नानि अङ्गानि परस्परं श्रेष्ठत्वं चर्चयन्ति।
• पादः वदति – अहं श्रेष्ठः, मम कारणेन माधवः चलति।
• हस्तः वदति – अहम् एव श्रेष्ठः, मम कारणेन माधवः लिखति, गृहकार्यं करोति।
• नयनं वदति – मां विना माधवः किमपि द्रष्टुं शक्नोति किम्?
• कर्णः वदति – माधवः मम कारणेन शिक्षकस्य उपदेशं श्रुत्वा ज्ञानं वर्धयति।
• मुखं वदति – माधवः मम कारणेन भोजनं करोति, भाषणं करोति।
• उदरं वदति – वयं सर्वे माधवम् एव पृच्छाम, कः श्रेष्ठः।
• माधवः विचारयति – सर्वाणि अङ्गानि मम कृते उपकारकाणि सन्ति।

शरीराङ्गानां कार्याणि

• पादौ: गमनं करोति।
• हस्तौ: लेखनं, गृहकार्यं करोति।
• नेत्रे: दर्शनं करोति।
• कर्णौ: श्रवणं करोति।
• मुखम्: भाषणं, भोजनं करोति।
• उदरम्: पाचनं करोति।

समानार्थकशब्दाः

• चर्चाम् - आलापम्
• श्रेष्ठः - उत्तमः
• अनुक्षणम् - सत्वरम्
• गृहकार्यम् - गृहे पठनकर्म
• स्मितम् - मन्दहासः
• शक्नोति - समर्थः भवति

मधुराष्टकं

• मधुराष्टकस्य श्लोकाः: सर्वं मधुरं वर्ण्यते।
• उदाहरणम्:
  • अधरं मधुरं वदनं मधुरं नयनं मधुरं हसितं मधुरम्।
  • हृदयं मधुरं गमनं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम्॥

शरीराङ्गानां नामानि

• नेत्रम्: आँखें
• कर्णः: कान
• मुखम्: मुँह
• पादः: पैर
• हस्तः: हाथ
• उदरम्: पेट
• कण्ठः: गला
• भुजः: भुजा
• वक्षःस्थलम्: छाती
• अङ्गुल्यः: उंगलियाँ
• कटिः: कमर
• ऊरुः: जाँघ
• जानु: घुटना