buddhih sarvarthasadhika

Learning Objectives

• बुद्धिपूर्वकं व्यवहारं सम्यक् अवगन्तुं शक्नुवन्ति।
• शरीरबलस्य अपेक्षया बुद्धिबलस्य महत्त्वं विवेचितुं शक्नुवन्ति।
• शशकानां उपायस्य निर्णयं विश्लेषयितुं शक्नुवन्ति।
• लट्लकाररूपाणां प्रयोगं वर्तमानकाले त्रिषु वचनेषु त्रिषु पुरुषेषु च अभ्यासं कुर्वन्ति।
• सरोवरः, गजः, शशकः इत्यादीनां शब्दानां अर्थं सम्यक् ज्ञातुं शक्नुवन्ति।

अध्याय-सङ्क्षेपः

बुद्धिपूर्वकः व्यवहारः

• बुद्धिपूर्वकः व्यवहारः कठिन कार्याणां समाधानाय आवश्यकः इति प्रतिपाद्यते।
• संसारस्य उत्तमजीवनाय बुद्धिपूर्वकः व्यवहारः आवश्यकः भवति।
• विशेषतः स्पर्धायाः समये यदि प्रतिपक्षः अतीव प्रबलः, तर्हि बुद्धिबलेन तं जेतुं शक्नुमः।

शरीरबलं वि. बुद्धिबलम्

• शरीरबलस्य अपेक्षया बुद्धिबलस्य महत्त्वं अधिकम्।
• बुद्धिः सर्वार्थसाधिका इति प्रतिपाद्यते।

शशकानां उपायः

• शशकानां सभा, तेषां चिन्ता, उपायस्य निर्णयः च कथ्यते।
• शशकराजः गजराजं प्रति उपायं प्रदर्शयति।
• चन्द्रस्य प्रतिबिम्बं दर्शयित्वा गजयूथं तत्रतः अन्यत्र गच्छति।

लट्लकारः

• वर्तमानकालस्य लट्लकाररूपाणां प्रयोगः।
• त्रयः पुरुषाः: प्रथमपुरुषः, मध्यमपुरुषः, उत्तमपुरुषः।
• त्रीणि वचनानि: एकवचनम्, द्विवचनम्, बहुवचनम्।
• उदाहरणम्:
  • प्रथमपुरुषः: पठति, पठतः, पठन्ति।
  • मध्यमपुरुषः: पठसि, पठथः, पठथ।
  • उत्तमपुरुषः: पठामि, पठावः, पठामः।

शब्दार्थः

• सरोवरः: जलाशयः
• गजः: हस्ती
• शशकः: शशः
• मृताः: हताः
• भीताः: भययुक्ताः
• प्रतिबिम्बम्: प्रतिबिम्बम्
• चिन्तामग्नः: चिन्ताकुलः
• शशाङ्कः: चन्द्रः
• नाम्ना: नामधेयेन