Question 1

कस्मिन् उदाहरणे आगमः न दृश्यते?

Accepted Answer

Correct Option: D. Solution: यदि + अपि = यद्यपि इत्यस्मिन् उदाहरणे आदेशः दृश्यते, न तु आगमः।

Question 2

कः विभक्तिप्रत्ययः धातुना सह योजितः पदं भवति?

Accepted Answer

Correct Option: B. Solution: धातुना सह तिङ् प्रत्ययः योजितः पदं भवति।

Question 3

कस्य उदाहरणे 'आदेश' रूपेण वर्णः स्थानं परिगृह्णाति?

Accepted Answer

Correct Option: B. Solution: 'यदि + अपि' इत्यस्मिन् 'इ' वर्णस्य स्थानं 'य्' वर्णः परिगृह्णाति, यः 'आदेश' इत्युच्यते।

Question 4

कस्मिन् पदे 'संयोग:' अस्ति?

Accepted Answer

Correct Option: B. Solution: 'महत्त्वम्' इत्यस्मिन् पदे 'तू' तथा 'व्' इत्ययोः संयोग: अस्ति।

Question 5

कस्य विकरणस्य उदाहरणं 'भवति' इत्यस्मिन पदे अस्ति?

Accepted Answer

Correct Option: A. Solution: 'भवति' इत्यस्मिन पदे 'भू + ति' इत्यस्य मध्ये 'शप्' विकरणः अस्ति।

Question 6

कः प्रत्ययः संज्ञायाः सह योजितः पदं भवति?

Accepted Answer

Correct Option: A. Solution: संज्ञायाः सह सुप् प्रत्ययः योजितः पदं भवति।

Question 7

निम्नलिखितेषु पदेषु कस्य संयोगस्य उदाहरणं नास्ति?

Accepted Answer

Correct Option: D. Solution: पावकः इत्यस्मिन् पदे स्वर रहित व्यञ्जनानां संयोगः नास्ति।

Question 8

विकरणप्रत्ययः कः भवति यः धातुं तिङ् प्रत्ययेन सह संयोजयति?

Accepted Answer

Correct Option: A. Solution: विकरणप्रत्ययः 'शप्' भवति यः 'भू' धातुं 'ति' प्रत्ययेन संयोजयति, यथा 'भवति'।

Question 9

संहिता का अर्थ कः?

Accepted Answer

Correct Option: A. Solution: संहिता का अर्थ वर्णों के अत्यन्त सामीप्य अर्थात् व्यवधान रहित सामीप्य है, जिससे सन्धिकार्य होते हैं।

Question 10

संहितायाः संज्ञा कस्य सम्बन्धिनी अस्ति?

Accepted Answer

Correct Option: A. Solution: संहितायाः संज्ञा वर्णानाम् अत्यन्त समीप्यं अस्ति, यतः ततः संधिकार्याणि भवन्ति।

Question 11

कः शब्दः संज्ञा इति व्याकरणे परिभाष्यते?

Accepted Answer

Correct Option: A. Solution: व्याकरणे प्रत्येकस्य व्यक्तेः नाम संज्ञा इति परिभाष्यते।

Question 12

कः उदाहरणः 'आदेश' इत्यस्य सन्दर्भे युज्यते?

Accepted Answer

Correct Option: B. Solution: 'यदि + अपि = यद्यपि' इत्यत्र 'इ' वर्णस्य स्थानं 'य्' वर्णेन आदेशः कृतः अस्ति।

Question 13

किसी वर्ण को हटाकर जब कोई दूसरा वर्ण उसके स्थान पर आता है, उसे क्या कहते हैं?

Accepted Answer

Correct Option: B. Solution: किसी वर्ण को हटाकर जब कोई दूसरा वर्ण उसके स्थान पर आता है, तो उसे आदेश कहते हैं।

Question 14

संज्ञा का व्याकरण में क्या महत्त्व है?

Accepted Answer

Correct Option: B. Solution: संज्ञा एवं परिभाषाओं का व्याकरण में महत्त्व होता है क्योंकि इनसे व्याकरण प्रक्रिया को समझने में सहायता मिलती है।

Question 15

सम्प्रसारणं किमिति कथ्यते?

Accepted Answer

Correct Option: A. Solution: सम्प्रसारणं यण् (य्, व्, र्, ल्) के स्थान पर इक् (इ, उ, ऋ, लृ) के प्रयोगं कथ्यते।

Question 16

कस्य सम्प्रसारणं यण् के स्थान पर इक् के प्रयोगेन भवति?

Accepted Answer

Correct Option: A. Solution: सम्प्रसारणं तु यण् (य्, व्, र्, ल्) के स्थान पर इक् (इ, उ, ऋ, लृ) के प्रयोगेन भवति। उदाहरणं यज् \rightarrow इज्यते।

Question 17

राम: शब्द का कौन सा रूप सुप्तिङन्तं पदम् का उदाहरण है?

Accepted Answer

Correct Option: A. Solution: सुप्तिङन्तं पदम् का उदाहरण: राम:, भवति।

Question 18

निम्नलिखितेषु कः प्रत्ययः निष्ठा इत्युच्यते?

Accepted Answer

Correct Option: A. Solution: क्त प्रत्ययः निष्ठा इत्युच्यते।

Question 19

कस्मिन् पदे 'उपधा' अस्ति?

Accepted Answer

Correct Option: A. Solution: चिन्त् इत्यस्मिन् पदे 'न्' इत्युपधा अस्ति।

Question 20

संज्ञा के साथ कौन सा प्रत्यय जुड़कर पद बनता है?

Accepted Answer

Correct Option: A. Solution: संज्ञा के साथ सु, औ, जस् आदि नाम पदों में आने वाले 21 प्रत्यय एवं तिप्, तस्, झि आदि क्रियापदों में आने वाले 18 प्रत्यय विभक्ति संज्ञक हैं।

Question 21

कस्मिन् पदे 'उपधा' संज्ञा अस्ति?

Accepted Answer

Correct Option: A. Solution: 'महत्' इत्यस्मिन् पदे अन्तिमवर्णस्य 'त्' पूर्ववर्ती 'ह' वर्णे विद्यमानः 'अ' वर्णः उपधा संज्ञकः अस्ति।

Question 22

निम्नलिखितेषु कस्य उदाहरणं निष्ठा प्रत्ययस्य नास्ति?

Accepted Answer

Correct Option: B. Solution: भवति इत्यस्मिन् निष्ठा प्रत्ययः नास्ति, यतो हि 'क्त' अथवा 'क्तवतु' प्रत्ययेन भूतकालिक क्रियापदं न निर्मीयते।

Question 23

कः उदाहरणः आगमस्य?

Accepted Answer

Correct Option: A. Solution: वृक्ष + छाया = वृक्षच्छाया इत्यस्मिन् उदाहरणे 'च्' वर्णः आगमः अस्ति।

Question 24

वृक्ष + छाया इत्यस्मिन् उदाहरणे 'च्' आगमः अस्ति।

Accepted Answer

Answer: True. Solution: 'वृक्ष + छाया' इत्यस्मिन् 'च्' वर्णः आगमः इति व्याकरणे निर्दिष्टम् अस्ति।

Question 25

सुप्तिङन्तं पदम् के उदाहरण 'राम:' और 'भवति' हैं।

Accepted Answer

Answer: True. Solution: सुप्तिङन्तं पदम् का अर्थ है संज्ञा के साथ विभक्ति प्रत्यय या धातु के साथ तिङ् प्रत्यय का योग। 'राम:' और 'भवति' इस परिभाषा के अंतर्गत आते हैं।

Question 26

आदेशस्य उदाहरणं यदि + अपि = यद्यपि अस्ति।

Accepted Answer

Answer: True. Solution: आदेशस्य परिभाषायां वर्णस्य स्थानपरिवर्तनं भवति। उदाहरणं यदि + अपि = यद्यपि, यत्र 'इ' के स्थान पर 'य्' आदेशः।

Question 27

संज्ञा के साथ प्रत्यय जुड़कर पद बनता है।

Accepted Answer

Answer: True. Solution: संज्ञा के साथ सु, औ, जस् आदि नाम पदों में आने वाले 21 प्रत्यय एवं तिप्, तस्, झि आदि क्रियापदों में आने वाले 18 प्रत्यय विभक्ति संज्ञक हैं।

Question 28

महत्त्वम् इत्यस्मिन् पदे 'तू' तथा 'व्' इत्येतयोः संयोगः अस्ति।

Accepted Answer

Answer: True. Solution: संयोगः स्वर रहित व्यञ्जनों के सामीप्य भाव को कथ्यते। महत्त्वम् इत्यस्मिन् 'तू' तथा 'व्' इत्येतयोः संयोगः स्पष्टं दृश्यते।

Question 29

संज्ञा एवं परिभाषा के प्रयोग से व्याकरण प्रक्रिया को समझने में सहायता मिलती है।

Accepted Answer

Answer: True. Solution: संज्ञा एवं परिभाषा का व्याकरण में महत्त्वपूर्ण स्थान है, और इनके माध्यम से व्याकरण प्रक्रिया को सरलता से समझा जा सकता है।

Question 30

क्त और क्तवतु प्रत्यय निष्ठा कहलाते हैं।

Accepted Answer

Answer: True. Solution: क्त (त) और क्तवतु (तवत्) प्रत्ययों को निष्ठा कहते हैं।

Question 31

शब्दे 'महत्' इत्यस्मिन् अन्तिमवर्णात् पूर्ववर्ती वर्णः 'ह' उपधा संज्ञकः अस्ति।

Accepted Answer

Answer: True. Solution: 'महत्' इत्यस्मिन् अन्तिमवर्णः 'त्' अस्ति, तस्मात् पूर्ववर्ती वर्णः 'ह' उपधा इति संज्ञकः।

Question 32

विकरण प्रत्यय 'शप्' धातु और तिङ् प्रत्ययों के मध्य में आता है।

Accepted Answer

Answer: True. Solution: 'शप्' विकरण प्रत्यय धातु और तिङ् प्रत्ययों के बीच में आता है, उदाहरणार्थ 'भवति' में 'भू + अ + ति'।

Question 33

संज्ञा का प्रयोग व्याकरण प्रक्रिया को समझने में सहायता करता है।

Accepted Answer

Answer: True. Solution: संज्ञा एवं परिभाषाओं का व्याकरणशास्त्र में बहुत महत्त्व होता है और इनका प्रयोग लाघव के लिए किया गया है।

Question 34

क्त और क्तवतु प्रत्ययों से भूतकालिक क्रियापदों का निर्माण होता है।

Accepted Answer

Answer: True. Solution: क्त और क्तवतु प्रत्ययों को निष्ठा कहते हैं, और इनके योग से भूतकालिक क्रियापदों का निर्माण किया जाता है। उदाहरण: गत:, गतवान्।

Question 35

वृक्षच्छाया इत्यस्मिन् पदे 'च्' वर्णस्य आगमः अस्ति।

Accepted Answer

Answer: True. Solution: वृक्ष + छाया इत्यत्र 'वृक्ष' तथा 'छाया' इत्ययोः मध्य 'च्' वर्णस्य आगमः भवति।

Question 36

शब्दस्य अन्तिमवर्णात् पूर्वं विद्यमानः वर्णः उपधा इति कथ्यते।

Accepted Answer

Answer: True. Solution: उपधा शब्दस्य अन्तिमवर्णात् पूर्वं विद्यमानः वर्णः भवति। उदाहरणार्थ, 'चिन्त्' इत्यस्मिन् 'न्' उपधा अस्ति।

Question 37

विकरण प्रत्ययः धातु तिङ् प्रत्यययोः मध्ये भवति।

Accepted Answer

Answer: True. Solution: विकरण प्रत्ययः धातु तिङ् प्रत्यययोः मध्ये भवति, यथा 'भवति' इत्यस्मिन् 'शप्' विकरणः अस्ति।

Question 38

महत्त्वम् इत्यस्मिन् पदे 'तू' तथा 'व्' इत्येतयोः संयोगः अस्ति।

Accepted Answer

Answer: True. Solution: महत्त्वम् इत्यस्मिन् 'तू' तथा 'व्' इत्येतयोः स्वर रहित व्यञ्जनों का संयोगः अस्ति, यः संयोगः इति परिभाषायाः अन्तर्गतः अस्ति।

Question 39

आदेशः तदानीं भवति यदा कश्चन वर्णः अन्येन वर्णेन स्थानं परित्यजति।

Accepted Answer

Answer: True. Solution: आदेशः तदानीं भवति यदा कश्चन वर्णः अन्येन वर्णेन स्थानं परित्यजति, यथा यदि + अपि = यद्यपि।

Sanghya evam paribhasha p..

Learning Objectives

Learning Objectives

Revision Notes & Summary

अध्याय नोट्स

संज्ञा एवं परिभाषा

आगम

आदेश

उपधा

पद

निष्ठा

विकरण

संयोग

संहिता

सम्प्रसारण

Exam Tips & Common Mistakes

Common Mistakes & Exam Tips

संज्ञा एवं परिभाषा

आगम

आदेश

उपधा

पद

निष्ठा

विकरण

संयोग

संहिता

सम्प्रसारण

AI Learning Assistant

Practice Test – MCQs, True/False

Experience the StudyTunnel Method

Step 1: Chapter Practice

Step 2: Term Boss Exam

Step 3: Redemption Arena

Practice, Analyze & Improve 🚀

Multiple Choice Questions

Q1.कस्मिन् उदाहरणे आगमः न दृश्यते?

Correct Answer: D

Q2.कः विभक्तिप्रत्ययः धातुना सह योजितः पदं भवति?

Correct Answer: B

Q3.कस्य उदाहरणे 'आदेश' रूपेण वर्णः स्थानं परिगृह्णाति?

Correct Answer: B

Q4.कस्मिन् पदे 'संयोग:' अस्ति?

Correct Answer: B

Q5.कस्य विकरणस्य उदाहरणं 'भवति' इत्यस्मिन पदे अस्ति?

Correct Answer: A

Q6.कः प्रत्ययः संज्ञायाः सह योजितः पदं भवति?

Correct Answer: A

Q7.निम्नलिखितेषु पदेषु कस्य संयोगस्य उदाहरणं नास्ति?

Correct Answer: D

Q8.विकरणप्रत्ययः कः भवति यः धातुं तिङ् प्रत्ययेन सह संयोजयति?

Correct Answer: A

Q9.संहिता का अर्थ कः?

Correct Answer: A

Q10.संहितायाः संज्ञा कस्य सम्बन्धिनी अस्ति?

Correct Answer: A

Q11.कः शब्दः संज्ञा इति व्याकरणे परिभाष्यते?

Correct Answer: A

Q12.कः उदाहरणः 'आदेश' इत्यस्य सन्दर्भे युज्यते?

Correct Answer: B

Q13.किसी वर्ण को हटाकर जब कोई दूसरा वर्ण उसके स्थान पर आता है, उसे क्या कहते हैं?

Correct Answer: B

Q14.संज्ञा का व्याकरण में क्या महत्त्व है?

Correct Answer: B

Q15.सम्प्रसारणं किमिति कथ्यते?

Correct Answer: A

Q16.कस्य सम्प्रसारणं यण् के स्थान पर इक् के प्रयोगेन भवति?

Correct Answer: A

Q17.राम: शब्द का कौन सा रूप सुप्तिङन्तं पदम् का उदाहरण है?

Correct Answer: A

Q18.निम्नलिखितेषु कः प्रत्ययः निष्ठा इत्युच्यते?

Correct Answer: A

Q19.कस्मिन् पदे 'उपधा' अस्ति?

Correct Answer: A

Q20.संज्ञा के साथ कौन सा प्रत्यय जुड़कर पद बनता है?

Correct Answer: A

Q21.कस्मिन् पदे 'उपधा' संज्ञा अस्ति?

Correct Answer: A

Q22.निम्नलिखितेषु कस्य उदाहरणं निष्ठा प्रत्ययस्य नास्ति?

Correct Answer: B

Q23.कः उदाहरणः आगमस्य?