Samas parichay

शिक्षण-लक्ष्याणि

• समासपरिचयस्य अवगमनं कर्तुम्।
• अव्ययीभावसमासस्य लक्षणं च उदाहरणानि च ज्ञातुम्।
• तत्पुरुषसमासस्य भेदानां द्वितीयातः सप्तम्यन्तं विभक्तिलोपं च अवबोधयितुम्।
• कर्मधारयसमासस्य विशेषण-विशेष्यभावं च उपमान-उपमेयभावं च ज्ञातुम्।
• द्विगुसमासस्य संख्यावाचकपूर्वपदस्य प्रयोगं च समूहार्थं च अवगन्तुम्।
• द्वन्द्वसमासस्य इतरेतरसमाहारद्वन्द्वयोः भेदानां च प्रयोगं ज्ञातुम्।
• बहुव्रीहिसमासस्य अन्यपदप्रधानत्वं च 'यस्य स:' इत्यादिना विग्रहम् कर्तुम्।
• एकशेषस्य वृत्तेः अवगमनं च उदाहरणानि च ज्ञातुम्।

अध्याय नोट्स

समास परिचय

• समास: 'समसनम्' इति संक्षेपणम्। द्वयोः अधिकानां वा पदानां संयोगेन एकं पदं निर्मीयते।
• विभक्ति लोप: विभक्तीनां लोपेन पदं निर्मीयते। उदाहरणं: गायने कुशला = गायनकुशला।
• समुच्चय बोधक 'च' का लोप: सीता च रामश्च = सीतारामौ।

अव्ययीभाव समास

• लक्षणम्: प्रथमं पदं अव्ययम्, समस्तं पदं अव्ययम् च भवति।
• उदाहरणानि:
  • यथाशक्ति = शक्तिम् अनतिक्रम्य
  • निर्विघ्नम् = विघ्नानाम् अभावः

तत्पुरुष समास

• लक्षणम्: उत्तरपदस्य प्रधानता। द्वितीया-सप्तमी विभक्तीनां लोपः।
• उदाहरणानि:
  • शरणम् आगतः = शरणागतः
  • पित्रा युक्तः = पितृयुक्तः

कर्मधारय समास

• लक्षणम्: समान विभक्तिः। विशेषण-विशेष्य, उपमान-उपमेय स्वरूपः।
• उदाहरणानि:
  • नीलम् उत्पलम् = नीलोत्पलम्
  • विशालः वृक्षः = विशालवृक्षः

द्विगु समास

• लक्षणम्: संख्यावाची पूर्वपदं। षष्ठी विभक्तिः।
• उदाहरणानि:
  • सप्तदिनम् = सप्तानां दिनानां समाहारः
  • त्रिभुवनम् = त्रयाणां भुवनानां समाहारः

द्वन्द्व समास

• लक्षणम्: समान प्रधानता। 'च' प्रयोगः।
• उदाहरणानि:
  • लवश्च कुशश्च = लवकुशौ
  • पार्वती च परमेश्वरश्च = पार्वतीपरमेश्वरौ

बहुव्रीहि समास

• लक्षणम्: अन्यपदस्य प्रधानता। 'यस्य सः' इत्यादि प्रयोगः।
• उदाहरणानि:
  • महाबाहुः = महान्तौ बाहू यस्य सः
  • दशाननः = दश आननानि यस्य सः

एकशेष

• लक्षणम्: अन्य पदानां लोपेन एकं पदं शेषं भवति।
• उदाहरणम्: माता च पिता च = पितरौ