StudyTunnel Logo
StudyTunnel
by BhamuIntelli Systems LLP

Home

School

CBSE

Class 10

Sanskrit – Vyakaranavithi

Samas parichay

Samas parichay

Action PlanNotesQuestionsMock-Test
Study Action Plan (Sorted by Difficulty)
एकशेष
Accuracy: 0%
Total Attempted0
Total Correct0
Total Incorrect0
Difficulty Level:
High
द्विगु समास
Accuracy: 0%
Total Attempted0
Total Correct0
Total Incorrect0
Difficulty Level:
High
समास परिचय
Accuracy: 0%
Total Attempted0
Total Correct0
Total Incorrect0
Difficulty Level:
High
कर्मधारय समास
Accuracy: 50%
Total Attempted2
Total Correct1
Total Incorrect1
Difficulty Level:
Medium
अव्ययीभाव समास
Accuracy: 100%
Total Attempted1
Total Correct1
Total Incorrect0
Difficulty Level:
Low
तत्पुरुष समास
Accuracy: 100%
Total Attempted1
Total Correct1
Total Incorrect0
Difficulty Level:
Low
द्वन्द्व समास
Accuracy: 100%
Total Attempted2
Total Correct2
Total Incorrect0
Difficulty Level:
Low
बहुव्रीहि समास
Accuracy: 100%
Total Attempted3
Total Correct3
Total Incorrect0
Difficulty Level:
Low

Learning Objectives

Top

शिक्षण-लक्ष्याणि

  • समासपरिचयस्य अवगमनं कर्तुम्।
  • अव्ययीभावसमासस्य लक्षणं च उदाहरणानि च ज्ञातुम्।
  • तत्पुरुषसमासस्य भेदानां द्वितीयातः सप्तम्यन्तं विभक्तिलोपं च अवबोधयितुम्।
  • कर्मधारयसमासस्य विशेषण-विशेष्यभावं च उपमान-उपमेयभावं च ज्ञातुम्।
  • द्विगुसमासस्य संख्यावाचकपूर्वपदस्य प्रयोगं च समूहार्थं च अवगन्तुम्।
  • द्वन्द्वसमासस्य इतरेतरसमाहारद्वन्द्वयोः भेदानां च प्रयोगं ज्ञातुम्।
  • बहुव्रीहिसमासस्य अन्यपदप्रधानत्वं च 'यस्य स:' इत्यादिना विग्रहम् कर्तुम्।
  • एकशेषस्य वृत्तेः अवगमनं च उदाहरणानि च ज्ञातुम्।

Practice, Analyze & Improve

Dont just read—test your knowledge! Unlock the Student Workspace to take chapter tests and get instant performance insights.

Deep Analytics

Peer Comparison

Track Progress

Claim Free Account100% Free • No credit card required

Revision Notes & Summary

Top

अध्याय नोट्स

समास परिचय

  • समास: 'समसनम्' इति संक्षेपणम्। द्वयोः अधिकानां वा पदानां संयोगेन एकं पदं निर्मीयते।
  • विभक्ति लोप: विभक्तीनां लोपेन पदं निर्मीयते। उदाहरणं: गायने कुशला = गायनकुशला।
  • समुच्चय बोधक 'च' का लोप: सीता च रामश्च = सीतारामौ।

अव्ययीभाव समास

  • लक्षणम्: प्रथमं पदं अव्ययम्, समस्तं पदं अव्ययम् च भवति।
  • उदाहरणानि:
    • यथाशक्ति = शक्तिम् अनतिक्रम्य
    • निर्विघ्नम् = विघ्नानाम् अभावः

तत्पुरुष समास

  • लक्षणम्: उत्तरपदस्य प्रधानता। द्वितीया-सप्तमी विभक्तीनां लोपः।
  • उदाहरणानि:
    • शरणम् आगतः = शरणागतः
    • पित्रा युक्तः = पितृयुक्तः

कर्मधारय समास

  • लक्षणम्: समान विभक्तिः। विशेषण-विशेष्य, उपमान-उपमेय स्वरूपः।
  • उदाहरणानि:
    • नीलम् उत्पलम् = नीलोत्पलम्
    • विशालः वृक्षः = विशालवृक्षः

द्विगु समास

  • लक्षणम्: संख्यावाची पूर्वपदं। षष्ठी विभक्तिः।
  • उदाहरणानि:
    • सप्तदिनम् = सप्तानां दिनानां समाहारः
    • त्रिभुवनम् = त्रयाणां भुवनानां समाहारः

द्वन्द्व समास

  • लक्षणम्: समान प्रधानता। 'च' प्रयोगः।
  • उदाहरणानि:
    • लवश्च कुशश्च = लवकुशौ
    • पार्वती च परमेश्वरश्च = पार्वतीपरमेश्वरौ

बहुव्रीहि समास

  • लक्षणम्: अन्यपदस्य प्रधानता। 'यस्य सः' इत्यादि प्रयोगः।
  • उदाहरणानि:
    • महाबाहुः = महान्तौ बाहू यस्य सः
    • दशाननः = दश आननानि यस्य सः

एकशेष

  • लक्षणम्: अन्य पदानां लोपेन एकं पदं शेषं भवति।
  • उदाहरणम्: माता च पिता च = पितरौ
Do you belong in the Top 10%?

Our analytics show that most students struggle with specific concepts in Samas parichay. Take a free diagnostic test to generate your personal Learning DNA profile.

Practice Test – MCQs, True/False

Top

Multiple Choice Questions

A.

अव्ययीभावः

B.

तत्पुरुषः

C.

द्वन्द्वः

D.

बहुव्रीहिः
Correct Answer: D

Solution:

बहुव्रीहि समासः तस्य विशेषता अस्ति यत्र पूर्वपदं च उत्तरपदं च प्रधानं न भवतः किन्तु अन्यस्य पदस्य प्रधानता अस्ति।

Chapter Concept:

बहुव्रीहि समास

A.

यथाशक्ति

B.

राजपुरुषः

C.

लवकुशौ

D.

मातापितरौ
Correct Answer: A

Solution:

अव्ययीभाव समासे प्रथमं पदं अव्ययम् अस्ति, यथा 'यथाशक्ति'।

Chapter Concept:

अव्ययीभाव समास

A.

अव्ययीभाव

B.

तत्पुरुष

C.

द्वन्द्व

D.

बहुव्रीहि
Correct Answer: C

Solution:

आहारश्च निद्रा च भयं च इति समाहार द्वन्द्व समासः अस्ति।

Chapter Concept:

द्वन्द्व समास

A.

यथाशक्ति

B.

निर्विघ्नम्

C.

प्रतिगृहम्

D.

अनुरूपम्
Correct Answer: C

Solution:

प्रतिगृहम् इत्यस्य तत्पुरुषसमासः अस्ति, न तु अव्ययीभावसमासः।

Chapter Concept:

अव्ययीभाव समास

A.

शरणागतः

B.

शरणप्राप्तः

C.

शरणदत्तः

D.

शरणपुत्रः
Correct Answer: A

Solution:

'शरणम् आगतः' इत्यस्मिन् वाक्ये द्वितीया तत्पुरुषसमासः अस्ति। अतः 'शरणागतः' इति समस्तपदं भवति।

Chapter Concept:

तत्पुरुष समास

A.

अव्ययीभाव

B.

तत्पुरुष

C.

द्वन्द्व

D.

बहुव्रीहि
Correct Answer: C

Solution:

द्वन्द्व समासे 'च' इत्यस्य लोपः भवति।

Chapter Concept:

समास परिचय

A.

पूर्वपदः

B.

उत्तरपदः

C.

अन्यः पदः

D.

कोऽपि न
Correct Answer: C

Solution:

'महाबाहुः' इत्यस्मिन् समासे 'महान्तौ बाहू यस्य स:' इति विग्रहः अस्ति, यः अन्यः पदः प्रधानः अस्ति।

Chapter Concept:

बहुव्रीहि समास

A.

विशेषण

B.

विशेष्य

C.

उपमेय

D.

उपमान
Correct Answer: D

Solution:

'घनश्यामः' इत्यस्मिन् 'घन' इत्यस्य उपमानं, 'श्यामः' इत्यस्य उपमेयं च अस्ति।

Chapter Concept:

कर्मधारय समास

A.

अव्ययीभावः

B.

तत्पुरुषः

C.

द्वन्द्वः

D.

बहुव्रीहिः
Correct Answer: D

Solution:

'दशानन:' इत्यस्मिन् वाक्ये 'दश आननानि यस्य स:' इति विग्रहः अस्ति, यः बहुव्रीहि समासः।

Chapter Concept:

बहुव्रीहि समास

A.

विशेषण

B.

विशेष्य

C.

उपमेय

D.

उपमान
Correct Answer: A

Solution:

'नीलोत्पलम्' इत्यस्मिन् 'नीलम्' इत्यस्य विशेषणं, 'उत्पलम्' इत्यस्य विशेष्यं च अस्ति।

Chapter Concept:

कर्मधारय समास

Experience the StudyTunnel Method

We do not just give you mock tests. We guide you through a gamified, AI-driven learning path designed to guarantee mastery.

Step 1: Practicing the Concepts

Samas parichay

Step 2: Master Boss Exam
Locked • Full Phase Assessment
Step 3: Redemption Arena
Locked • AI Weakness Tracker

True or False

Correct Answer: False

Solution:

बहुव्रीहि समासे पूर्वपदस्य उत्तरपदस्य च प्रधानता नास्ति, अपितु अन्यस्य पदस्य प्रधानता भवति।

Chapter Concept :

बहुव्रीहि समास

Correct Answer: True

Solution:

कर्मधारय समासे विशेषणं च विशेष्यं च समानविभक्तिके भवतः।

Chapter Concept :

कर्मधारय समास

Correct Answer: True

Solution:

कर्मधारय समासे विशेषणं विशेष्यं च समानविभक्तिके भवतः।

Chapter Concept :

कर्मधारय समास

Correct Answer: False

Solution:

तत्पुरुष समासे प्रायः उत्तरपदस्य प्रधानता भवति।

Chapter Concept :

तत्पुरुष समास

Correct Answer: True

Solution:

अव्ययीभाव समासे प्रथमं पदं अव्ययमेव भवति, यत: तस्य प्रधानता अस्ति।

Chapter Concept :

अव्ययीभाव समास

Correct Answer: True

Solution:

अव्ययीभाव समासे प्रथमं पदं अव्ययमेव भवति, यथा 'यथाशक्ति'।

Chapter Concept :

अव्ययीभाव समास

Correct Answer: False

Solution:

बहुव्रीहि समासे पूर्वपदं च उत्तरपदं च प्रधानं न भवतः, किन्तु अन्यस्य पदस्य प्रधानता भवति।

Chapter Concept :

बहुव्रीहि समास

Correct Answer: False

Solution:

एकशेषे समासस्य वृत्तिः न भवति, अपि तु समासात् भिन्ना वृत्तिः अस्ति।

Chapter Concept :

एकशेष

Correct Answer: True

Solution:

समास का अर्थ संक्षेपण है, जहाँ दो या अधिक पदों में प्रयुक्त विभक्तियों का लोप कर एक पद बनाया जाता है।

Chapter Concept :

समास परिचय

Correct Answer: True

Solution:

द्विगु समासे पूर्वपदं संख्यावाची भवति, यथा सप्तदिनम्।

Chapter Concept :

द्विगु समास

AI Learning Assistant
Top

I can help you understand Samas parichay better. Ask me anything!

Summarize the main points of Samas parichay.
What are the most important terms to remember here?
Explain this concept like I'm five.
Give me a quick 3-question practice quiz.
StudyTunnel Methodology

We dont just provide random mock tests. Our AI-driven, phase-wise learning system is designed to guarantee mastery from your first chapter to your final exam.

1
Master the Concepts

Start with chapter notes, formulas, and common exam mistakes. Practice with thousands of MCQs, True/False, and Descriptive questions with instant solutions.

2
Conquer Boss Exams

Once you master individual chapters, unlock Phase-wise Boss Exams. These milestone tests simulate the actual exam environment to test your retention across multiple subjects.

3
The Redemption Arena

The ultimate learning hack. Our AI tracks every mistake you make and dynamically generates custom tests targeting your weak points until you achieve 100% accuracy.