Samasa

Learning Objectives

• समासानां प्रकारान् चतुर्धा अवगन्तुं।
  • अव्ययीभावसमासस्य लक्षणानि च उदाहरणानि ज्ञातुं।
  • तत्पुरुषसमासस्य भेदान् च लक्षणानि विवेचितुं।
  • द्वन्द्वसमासे पदानां समानमहत्त्वं अवबोधयितुं।
  • बहुव्रीहिसमासे अन्यपदप्रधानत्वं विश्लेषयितुं।
• समासविग्रहं कर्तुं कौशलं प्राप्तुं।
• समासानां प्रयोगेण वाक्येषु अर्थं स्पष्टं कर्तुं।

अध्याय नोट्स

समास

अव्ययीभावसमासः

• अव्ययीभावसमासः पूर्वपदप्रधानः भवति। पूर्वपदं अव्ययम् वा उपसर्गः अस्ति।
• उदाहरणानि:
  • यथामति = मतिम् अनतिक्रम्य
  • अनुगुणम् = गुणानाम् अनुरूपम्
  • निर्विघ्नम् = विघ्नानाम् अभावः

तत्पुरुषसमासः

• तत्पुरुषसमासे प्रथमपदं विभक्त्यन्तं भवति। द्वितीयपदं प्रधानं।
• उदाहरणानि:
  • ग्रामगतः = ग्रामं गतः (द्वितीया-तत्पुरुषः)
  • कालिदासलिखितम् = कालिदासेन लिखितम् (तृतीया-तत्पुरुषः)
  • गृहपति: = गृहस्य पतिः (षष्ठी - तत्पुरुषः)

द्वन्द्वसमासः

• द्वन्द्वसमासे सर्वाणि पदानि समानं महत्वं वहन्ति। एकवचनं वा बहुवचनं भवति।
• उदाहरणानि:
  • रामलक्ष्मणौ = राम: च लक्ष्मण: च
  • पुत्रपौत्रं = पुत्र: च पौत्रः च

बहुव्रीहिसमासः

• बहुव्रीहिसमासः अन्यपदप्रधानः। द्वे पदे मिलित्वा अन्यपदं सङ्केतयतः।
• उदाहरणानि:
  • चतुर्मुखः = चत्वारि मुखानि यस्य सः
  • चन्द्रमुखी = चन्द्र: इव मुखम्

कर्मधारयसमासः

• कर्मधारयसमासे विशेषणविशेष्ययोः वा उपमानोपमेययोः प्रयोगः।
• उदाहरणानि:
  • कृष्णसर्पः = कृष्ण: च एष: सर्पः
  • महावृक्षः = महान् च अयं वृक्षः

द्विगुसमासः

• द्विगुसमासे सङ्ख्यावाचकः प्रथमपदः। समाहारस्य बोधं कारयति।
• उदाहरणानि:
  • नवरात्रम् = नवानां रात्रीणां समाहारः
  • पञ्चवटी = पञ्चानां वटानां समाहारः