Rachna nuvadah

Learning Objectives

• विभक्ति-प्रयोगं संस्कृतवाक्येषु सम्यक् अवगन्तुं।
• धातु-लकाराणां प्रयोगं दशसु लकारेषु अवबोधयितुं।
• प्रत्ययानां प्रयोगं विशेषणरूपेण क्रियारूपेण च ज्ञातुं।
• वाक्यरचनायाः कौशलं कर्तृ, कर्म, क्रिया, विभक्त्यादीनां सम्यक् प्रयोगेण वर्धयितुं।
• सम्बोधनं प्रथमा विभक्त्या सह प्रयुज्यते इति ज्ञातुं।

अध्याय-टीका

विभक्ति-प्रयोगः

• प्रथमा विभक्ति: कर्तरि प्रयोगः। उदाहरणम् - 'राजा'।
• द्वितीया विभक्ति: कर्मणि प्रयोगः। उदाहरणम् - 'पुत्रम्'।
• तृतीया विभक्ति: साधनं करणं च। उदाहरणम् - 'रथेन'।
• चतुर्थी विभक्ति: सम्प्रदानं। उदाहरणम् - 'याचकेभ्यः'।
• पञ्चमी विभक्ति: अपादानं। उदाहरणम् - 'आचार्यात्'।
• षष्ठी विभक्ति: सम्बन्धः। उदाहरणम् - 'नृपस्य'।
• सप्तमी विभक्ति: अधिकरणम्। उदाहरणम् - 'गुरुकुले'।
• सम्बोधनम्: प्रथमा विभक्त्या सह। उदाहरणम् - 'भो आचार्य!'

धातु-लकाराः

• लट् लकारः: वर्तमानकाले।
• लृट् लकारः: भविष्यत्काले।
• लङ् लकारः: भूतकाले।
• लोट् लकारः: आज्ञार्थे।
• विधिलिङ् लकारः: विध्यर्थे सम्भावनादि-अर्थे।

प्रत्यय-प्रयोगः

• शतृ-प्रत्ययः: परस्मैपदिधातुभिः सह।
• शानच्-प्रत्ययः: आत्मनेपदिधातुभिः सह।
• क्त-प्रत्ययः: भूतकालार्थे कर्मवाच्ये भाववाच्ये च।
• क्तवतु-प्रत्ययः: कर्तृवाच्ये।
• तव्यत्-अनीयर्-प्रत्ययः: विधिलिङ्लकारस्य अर्थे।

वाक्यरचनाकौशलम्

• कर्तृ, कर्म, क्रिया, विभक्त्यादीनां सम्यक् प्रयोगः।
• लिङ्गपरिवर्तनेन क्रियापदेषु परिवर्तनं न भवति।
• वचन-परिवर्तनेन पुरुषपरिवर्तनेन च क्रियापदानि परिवर्तितानि भवन्ति।

सम्बोधनम्

• सम्बोधनं प्रथमा विभक्त्या सह प्रयुज्यते। उदाहरणम् - 'भो छात्रा!'।