Learning Objectives

• Understand the concept of गुण-सन्धिः and its rules.
• Identify examples of गुण-सन्धिः in Sanskrit.
• Comprehend the rules of वृद्धि-सन्धिः and apply them.
• Recognize and use यण्-सन्धि in various contexts.
• Differentiate between आत्मनेपदिधातून and परस्मैपदिधातून forms.
• Conjugate verbs in लट्-लकार and लङ्-लकार for different persons and numbers.
• Apply the rules of सन्धि in practical examples.

सन्धिः

गुण-सन्धिः

• अ, आ वर्णयोः इ, ई परे ‘ए’कारः आदेशः भवति।
• अ, आ वर्णयोः उ, ऊ परे ‘ओ’कारः आदेशः भवति।
• अ, आ वर्णयोः ऋ/ॠ परे 'अर्' आदेशः भवति।

नियम:

1. अ / आ + इ / ई = ए
   • उदाहरण: सुरेन्द्रः = सुर + इन्द्रः (अ + इ = ए)
   • उदाहरण: कथेति = कथा + इति (आ + इ = ए)
2. अ/आ + उ/ऊ = ओ
   • उदाहरण: परोपकारः = पर + उपकारः (अ + उ = ओ)
   • उदाहरण: महोत्सवः = महा + उत्सवः (आ + उ = ओ)
3. अ/आ + ऋ /ऋ = अर्
   • उदाहरण: महर्षिः = महा + ऋषि: (अ + ऋ = अर्)

वृद्धि-सन्धिः

• अ, आ वर्णयोः ए, ऐ परे 'ऐ'कारः आदेशः भवति।
• अ, आ वर्णयोः ओ, औ परे 'औ'कारः आदेशः भवति।
• अ, आ वर्णयोः अर्, आर् परे 'आर्' आदेशः भवति।

नियम:

1. अ / आ + ए / ऐ = ऐ
   • उदाहरण: एकैकम् = एक + एकम्
   • उदाहरण: तथैव = तथा + एव
2. अ/आ + ओ/औ = औ
   • उदाहरण: परमौषधिः = परम + ओषधिः
   • उदाहरण: मधुरौदनम् = मधुर + ओदनम्
3. अ/आ + अर्/आर्= आर्

यण्-सन्धि

• इ/ई, उ/ऊ, ऋ/ऋ, लृ वर्णानां असवर्णस्वरे परे क्रमशः तयोः स्थानयोः क्रमशः ‘य्, व्, र्, ल्' आदेशाः भवन्ति।

नियम:

1. इ/ई वर्णयोः असवर्णस्वरे परे 'य'कारः आदेशः भवति।
   • उदाहरण: इत्यपि = इति + अपि (इ + अ = य)
   • उदाहरण: तान्येव = तानि + एव (इ + ए = ये)
2. उ/ऊ वर्णयोः असवर्णस्वरे परे 'व'कारः आदेशः भवति।
   • उदाहरण: मध्वरिः = मधु + अरिः (उ + अ = व)
   • उदाहरण: स्वागतम् = सु + आगतम् (उ + आ = वा)

धातुरूपाणि

परस्मैपदि धातवः

• धातवः त्रिप्रकारकाः भवन्ति:
  1. परस्मैपदि धातवः
  2. आत्मनेपदि-धातवः
  3. उभयपदि धातवः

लट्-लकारस्य रूपाणि (वर्तमानकालः)

विशेष-धातवः

• 'अस्' धातुः
• 'कृ'-धातुः

लट्-लकारस्य रूपाणि (भविष्यत्कालः)

विधिलिङ्-लकारस्य रूपाणि